آزادشهر · قلمروِ آزادگان · به قلمِ دبیرخانهٔ زرستان
پیشگفتار. این صفحه ترجمه نیست. زبانِ آزاده همین زبان است، و آنچه در پی میآید سخنِ خودِ کشور است دربارهٔ خویش؛ صفحهٔ تِتچی Azade گزارشِ بیگانه است. آنجا که این دو با هم نمیخوانند، دو شاهد سخن میگویند و یکی از آن دو ذینفع است.
و ذینفعی را باید نام برد: این صفحه در زرستان نوشته شده است. چهار قرنِ فرمانروایی خاندانِ اسانیا در آن به چند سطر گذشته است — چنانکه در پادنامه گذشته است — و این خود نمونهای است از همان چیزی که در بندِ سوم شرح داده میشود.
یک. نام
آزاده یعنی آزادگان، نژادگان. در دیوان و در سکه آزادشهر مینویسند، یعنی قلمروِ آزادگان. تِتچیزبانان آن را کوتاه کردهاند و Azade میگویند، و ما اصلاح نمیکنیم.
بردکانیان ما را به نامی میخوانند که از آنِ خودِ ماست. واژهٔ آزاتک در زبانِ ایشان همان آزاده است. ایشان این را میدانند و چیزی از آن برنمیآورند.
دو. زمین
از کرانهٔ دریاگان تا کوههای کافستان و اسانیا؛ پهنهای نزدیک به پهنهٔ همهٔ ولایاتِ ورا، و هر چه میانِ ورا و پیود میگذرد از اینجا میگذرد.
| بگاد | باختریترین ولایت؛ هممرزِ بیابانهای اِبوریا. دینِ ما از این مرز برآمده است — بندِ ششم |
| دریاگان | کرانهٔ دریا و بندرها: نبندر و کهنبندر، که آن دیگری را از کار انداخت |
| زرستان | ولایتِ میانی و تختگاهِ کنونی. شهرِ تازه فرگیرد، و انگونیای کهن چند فرسنگ دورتر، همچنان برپا |
| اسانیا | جنوبشرقی؛ سوارانِ آن مشهورند. تختگاهِ خاندان، اوگارا |
| کافستان | کوهستانِ جنوبغربیِ اسانیا، و قدرتِ سوم — بندِ چهارم |
| جنگستان | جنگلهای شرقی، که هیچکس در دبیرخانه درست نمیداندشان |
سه آتشِ بزرگ در سه ولایت: آدربگان از آنِ موبدان در بگاد، آدرفره از آنِ شاهان در زرستان، و آدرنوان از آنِ ارتشتاران — که در اسانیا است، یعنی در خانهٔ خاندانِ رقیب.
سه. دو خاندان و یک تاج
تاج میانِ دو خاندان میگردد، و در هر زمان یکی برتر است.
| زرستان | اسانیا | |
|---|---|---|
| اکنون | پادشاه ودرنه | بورزمهر در اوگارا |
| خوی | نوآیین، کتاببنیاد، دیوانی | کهنتر، جهاندیده، سوارْاشرافی |
| تکیه بر | موبدان و دفتر | تیغ و تبار |
و هر خاندان که تاج بگیرد، تاریخ را از نو مینویسد. پادنامه، حماسهٔ ملّی، چهار قرنِ اسانیان را در چند صد بیت میگذراند؛ اسانیان روایتی نگاه داشتهاند که همان قرنها را پُر میکند. هیچیک روایتِ آن دیگری را چاپ نخواهد کرد، و کتابخانهٔ هیچ شهری هر دو را ندارد.
خواننده توجه کند که این صفحه نیز از همان دست است.
و نامِ ولایتها خود گواهی میدهد. زرستان را در گذشته انگونیا میخواندند و خاندانِ نوآیین نامش را برگردانید تا واژهای بیگانه را بزداید؛ اسانیا را برنگردانیدند و همان نامِ کلاسیک مانده است. پس نسبتِ نامهای کلاسیک به نامهای بومی، نقشهای است از آنکه سَرسِرا تا کجا رسید — انبوه در بگاد و بر کرانهٔ دریاگان، و رو به مشرق رو به نیستی.
چهار. کافستان
مرزبانی موروثی در غرمباد؛ زرمهر امروز. او هر کس را که تاج دارد به خداوندی میپذیرد، خراج نمیدهد و غارت میفرستد، و هر نسل یک بار از گردنههای بالای خدام به پیود فرود میآید.
و از همین روست که زبانِ تویاورته آزادهزده است. راهِ ما آن را توضیح میدهد، و نیازی به توضیحِ دیگر نیست. مرزبانی که به پیود میتازد، به زرستان نمیتازد — و تاج این را میداند و بر آن حساب میکند.
پنج. دینِ اَردَوان
نامِ دین از خاندانی نیست. ارد یعنی راستی، و اردوان مردمانِ راستیاند.
جهان را چهار گوهرِ بنیادین است — اتر آتش، آبان آبها، زم زمین، واد بادها — و بر آنها دو نیروِ همتا کار میکنند: اکوان، تاریکی، که در جهان به دروج، فریب، پدیدار میشود؛ و وهمن، روشنی، که به ارد، راستی، پدیدار میشود. و همهٔ آفرینش از هرداد است، یعنی از همگی.
سه کتاب آن را میبرند:
| سرودها | کوتاه، به وزنی کهن، از خودِ بنیادگذار، به زبانی که دو هزار سال است کس نگفته |
| زند | شرح، به زبانِ زنده. پنجاه برابرِ متن است، و همان است که آموخته میشود |
| هردادنامه | کتابِ همگی: آفرینش به پایهها، تاختنِ اکوان، آمیختگیِ درازی که در آنیم، و رستاخیزِ پایان |
موبدانِ ما جادوگرند، و آشکارا: جادوی عناصر و احکامِ نجوم، در مدرسه آموخته، آزمون داده، پروانه گرفته و در دفتر ثبت شده. هیچکس در آزاده از این شرمنده نیست.
در ورا این را بدعت میشمارند و میسوزانند. ما آن را امتحان میگیریم. و هر دانشمندِ ورایی که بخواهد چیزی را بهدرستی بداند، سرانجام باید بر سرِ آن تصمیم بگیرد که به اینجا بیاید یا نیاید.
شش. کَرپان، و آنچه پیش از کتابها بود
پیش از این همه، نیاکانِ همهٔ این خویشاوندیِ زبانی — آزاده، پیود، بردکان و ورا، هر چهار — با روانِ جایها سخن میگفتند و بر عناصر دست میبردند. کتابی نبود. کارورز بود، و کارورزان همهجا بودند.
آزاده آن کار را در خود پذیرفت. ورا آن را براندازید.
پذیرش را، اگر کسی بنگرد، در خودِ آموزه میبیند: چهار گوهر همان چهار نیروِ کهنِ عناصرند با الاهیاتی که بر آنها ساختهاند؛ جادوی پروانهدارِ موبد همان کارِ کهنِ روان است که به مدرسه برده و بر آن آزمون نهادهاند؛ و کارورزِ دهکده هرگز برانداخته نشد. او را کَرپان میخوانند، یعنی زیرلبگو، و این همان نامی است که سرودهای بنیادگذار در نکوهشِ او به کار بردهاند. هر دهی یکی دارد. بسیاری از خاندانهای بزرگ یکی نگاه میدارند. موبدیِ زرستان یازده قرن است که بر ضدِ ایشان فرمان میدهد، با آن پیوستگی که از نهادی برمیآید که انتظارِ اطاعت ندارد و یقین هم ندارد که آن را بخواهد.
و واژه با مبلّغان به باختر رفت. در تِتچی carpen شد: جادوگر؛ و to carpen، یعنی وَرد خواندن بر ستورِ بیمار. کلیسا کرپنها را میسوزاند و هرگز نگفته است که این واژه وام است، و نپرسیده از کجا.
یک دانشمندِ بردکانی این را نوشته است. در ورا کسی نخوانده، و در اینجا کسی آن را شایانِ شگفتی ندانسته است.
هفت. زادگاهِ کلیسای باختر
در باختر میگویند آیینِ ایشان در تالدار پدید آمد، از افسانهٔ آدمیان و فلسفهٔ پریان؛ و در جایی دیگر میگویند باورهایشان از سرزمینهایی برآمده که امروز آزاده بر آن فرمان میراند. هر دو راست است، و ما میدانیم چرا: بگاد هممرزِ بیابانهای اِبوریاست و تالدار آنسوی آن — پس افسانه از ماست، فلسفه از پریان، و آمیزه را بر همان مرز ساختهاند.
بنابراین کلیسای باختر خواهرِ دینِ ماست و فرزندِ آن نیست — و اگر کسی در دبیرخانهٔ ما بنویسد که فرزند است، از سرِ غرور نوشته و نه از سرِ دانش. شباهت را خودِ ایشان هم دیدهاند و توضیحی برای آن نیاوردهاند.
هشت. ادبیات
| پادنامه | حماسهٔ ملّی. بندِ سوم را ببینید |
| هردادنامه | از آفرینش تا رستاخیز |
| وهراز و نرمگل | عاشقانه؛ و هیچکس آن را بد نمیداند |
| کتابِ دو حواصیل | فسانههای جانوران، دو مرغِ درباری که شاهی را پند میدهند |
| هزار شب | زنی که اعدامِ خویش را با ناتمام گذاشتنِ قصه به تأخیر میافکند |
و دو تای آخر از آنِ ما نیستند. هر دو از پیود آمدهاند، و ما آنقدر دیر است که از آنِ خود میشماریمشان. هر دو از اینجا به باختر رفتهاند؛ پس خوشخوانترین کتابِ غیرِ دینیِ ورا، پیودی است از دستِ سوم — و اگر این را به یک کتابدارِ تِتچی بگویی، باور نمیکند.
نه. پیود، و نامی که فرسود
کشورِ جنوبشرقیِ ما را پیود میخوانیم. باختر آن را پاواسیا و پائونیا میگوید و نمیداند که یکی است.
و نامِ ما خود گواهی بود که فرسود. واژهٔ ما وام نیست؛ عموزادهٔ موروثیِ نامِ خودِ ایشان است، با آن گردشِ قاعدهمند که س ایشان را در زبانِ ما ه میکند — چنانکه هرخوَیتی ما در برابرِ سَرَسوَتیِ ایشان است. در خطِ کهنِ میخی ه آشکار بود؛ در پهلوی نیز بود؛ و در واژهٔ زندهٔ امروز نیست.
مردی در فرگیرد پیود میگوید و در آن چیزی نمانده است که با چیزی سنجیده شود. گواه در سه جا مانده: در خطِ میخی، که عتیقهشناسان میخوانند؛ در پهلوی، که موبدان میخوانند؛ و در یک دستنویسِ ورایی، که کسی نمیخواند. نگاه کنید به Pavasian Names §VII.
ده. پیمانه و سنگ
| فرسنگ | راهِ یک ساعتِ سواره؛ پیمانهٔ راه |
| گز | پیمانهٔ جامه و بنا |
| تناب | پیمانهٔ زمین، در دیوانِ خراج |
| من · سیر | سنگِ گران و خرد |
| درهم · دینار | سیم و زر |
و اینها با پیمانههای ورا یکی نیستند. بازرگانی از دریاگان تا کستور دو بار تبدیل میخواهد، و سودِ دلّال در همین دو بار است. آنچه در آزاده من است، در آسکانیا نه پوند است و نه تسنتنر؛ و هیچکس در دبیرخانه جدولی ندارد که بتوان بر آن تکیه کرد. نگاه کنید به Maße und Gewichte.
یازده. آنچه هنوز نوشته نشده
- بنیادگذارِ دین نامی ندارد، و همهٔ الاهیات بر او آویخته است.
- خاندانِ ودرنه نامی ندارد — خاندانهای اسانیا دوازده نام دارند و تبارِ فرمانروا هیچ.
- فهرستِ هِتِروگرامها یک واژه است. دبیری درستکار صدها میدانست، و یک صفحه از آنها شایانترین چیزِ این دستگاه میبود.
- فرگیرد پیشنهاد است، و تختگاهِ ولایتِ میانی همان نامی است که دفترها آشکارا ندارند.
- سوتلا و مغانش، که بیابانِ سِرِن را ساختهاند، در این صفحه نیستند و باید باشند.
دوازده. دیدن
باگانرود — سرزمینِ آغازینِ آزاده: باغها و کاریزها، رودِ خشک، دخمگان، و پیشمرز رو به اِبوریا.
صفحههای دیگر
Azade (گزارشِ تِتچی) · Azadean Names · دیسیس · صفحهٔ اصلیِ دیسیس · نیختِمِرون